ნულოვანი ინფორმაციის როლაფი (ZK Rollups)

რა არის ნულოვანი ცოდნის როლაპი?

მარტივად რომ ვთქვათ, ნულოვანი ცოდნის რულონები (ან ZK-rollups) მასშტაბირების გადაწყვეტის სახეობაა. ისინი აერთიანებენ მრავალ გადარიცხვის დამადასტურებელ საბუთს ერთ ტრანზაქციაში, რომლის მყისიერად დადასტურება შესაძლებელია ბლოკჩეინის მრავალ დონეზე. ნულოვანი ცოდნის გაზიარება ჯერ კიდევ საკმაოდ ახალი კონცეფციაა, მაგრამ მათი პოვნა უკვე შესაძლებელია ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა StarkNet და zkSync.

ნულოვანი ცოდნის გაზიარება ურთიერთქმედებს ბლოკჩეინის მრავალ დონესთან. ZK-rollup-ების უმეტესობა Ethereum-ზე მუშაობს, ამიტომ მოდით, ეს მაგალითის სახით გამოვიყენოთ. ეთერიუმის მთავარ ჯაჭვს აქვს თავისი უპირატესობები, მაგრამ ისინი ხშირად მაღალი ტრანზაქციის საკომისიოებით და დაბალი სიჩქარით ხასიათდება. Ethereum-ის Layer 2 ბლოკჩეინები იყენებენ მთავარი ჯაჭვის უსაფრთხოებას, ამასთანავე, დამატებით სიჩქარეს და ხელმისაწვდომობას მატებენ.

ZK-rollups საშუალებას გაძლევთ შექმნათ ტრანზაქცია, რომელიც ორივე ფენისთვის იმუშავებს. ნებისმიერი ZK-rollup არის ტრანზაქცია, რომელიც ერთ პაკეტში შეიცავს რამდენიმე ნულოვანი ცოდნის მტკიცებულებას. ეს ტრანზაქცია არის ჭკვიანი კონტრაქტი , რომელსაც შეუძლია შეინარჩუნოს თავისი მდგომარეობა ბლოკჩეინის როგორც Layer 2 , ასევე Layer 1 . დეტალებში ძალიან ღრმად ჩასვლის გარეშე, ეს არსებითად ნიშნავს, რომ ZK-rollup ამოწმებს ინფორმაციას მრავალი ტრანზაქციისთვის მრავალ ადგილას, რაც ზოგავს დროსა და ფულს.

როგორ მუშაობს ნულოვანი ცოდნის როლაპი ?

იმის გასაგებად, თუ როგორ მუშაობს ნულოვანი ცოდნის პაკეტი, ჯერ უნდა განვიხილოთ ნულოვანი ცოდნის მტკიცებულებებისკონცეფცია, რომელიც წარმოადგენს კრიპტოგრაფიულ მექანიზმს, რომელიც საშუალებას გაძლევთ დაამტკიცოთ, რომ გაქვთ გარკვეული ინფორმაცია — ამ ინფორმაციის რეალურად გამჟღავნების გარეშე. 

მაგალითად, შეგიძლიათ დაამტკიცოთ, რომ გაქვთ ანგარიშის პაროლი, ფაქტობრივი პაროლის მითითების ნაცვლად, ანგარიშში შესული ხართ და მიუთითოთ, რომ შესული ხართ. როდესაც საქმე კრიპტოვალუტას ეხება, ნულოვანი ცოდნის დამადასტურებელი საბუთები ტრანზაქციებისთვის საჭირო დოკუმენტაციას უზრუნველყოფს. მომხმარებლებს შეუძლიათ აჩვენონ, რომ მათ აქვთ ყველა საჭირო მონაცემი და უფლებამოსილება სხვა მაყურებლებისთვის ამ ინფორმაციის მიწოდების გარეშე.

ნულოვანი ცოდნის გაერთიანების პროცესის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილია მერკლის ხე, მათემატიკური სტრუქტურის ტიპი, რომელიც ბლოკჩეინებს საშუალებას აძლევს თავიდან აიცილონ ცრუ მონაცემების შენახვა. ZK-rollups-ს ჭკვიან კონტრაქტებში ორი Merkle ხე აქვს. ერთ-ერთი ხე ინახავს ანგარიშის მონაცემებს, ხოლო მეორე - ბალანსებს. ეს საშუალებას აძლევს შეკრებას, არსებითად, შეინახოს ყველა საჭირო ინფორმაცია Layer 1 , ხოლო დამატებითი სარეზერვო ინფორმაცია შეინახოს Layer 2. ეს ამცირებს ბლოკჩეინის მიერ დამუშავებადი სიმძლავრის რაოდენობას, რადგან მთავარ ფენას მხოლოდ რამდენიმე აუცილებელი ინფორმაციის დამუშავება უწევს.

არსებითად, როდესაც ნულოვანი ცოდნის შეჯამებას აგზავნით, თქვენ ერთ ტრანზაქციაში აერთიანებთ Layer 2 რამდენიმე მტკიცებულებას, რომელიც შემდეგ ქვეყნდება მთავარ ბლოკჩეინზე. რამდენიმე ინდივიდუალური ტრანზაქციის მაინინგის ნაცვლად, მთავარ ჯაჭვს მხოლოდ ერთი ვალიდურობის დამტკიცება უწევს. Layer 1 ერთიანი შეერთების დადასტურება საშუალებას გაძლევთ ერთდროულად გადაამოწმოთ Layer 2 არსებული ყველა განსხვავებული ტრანზაქცია. შეერთების სისტემა მუშაობს ძირითად ჯაჭვზე მხოლოდ მცირე რაოდენობის ინფორმაციის მართვით, ამავდროულად, მეორე დონეზე ვერიფიკაციის ინფორმაციაზე წვდომას უზრუნველყოფს.

ნულოვანი ცოდნის მქონე როლაპი vs. ოფციონების როლაპები

გაითვალისწინეთ, რომ ZK-rollup ცოტა განსხვავდება ოპტიმისტური rollup-ისგან. ოპტიმისტური რულოპები მასშტაბირებადი და მოსახერხებელი ტრანზაქციის კიდევ ერთი სახეობაა, ამიტომ ისინი ხშირად ერევათ ნულოვანი ცოდნის რულოპებში. თუმცა, გამოთვლითი თვალსაზრისით, ისინი ცოტა განსხვავებულად მუშავდება. ოპტიმისტური შეჯამებები ასევე არის ტრანზაქციების ერთობლიობა, რომლებიც მუშავდება Layer 2 და ქვეყნდება მთავარ ჯაჭვზე.

თუმცა, ისინი რეალურად არ არის დადასტურებული გამოქვეყნებამდე. როგორც სახელიდან ჩანს, ოპტიმისტური შეჯამებები ოპტიმისტურად ვარაუდობენ, რომ ვალიდურია — თუ მათი მცდარობა არ დადასტურდება. შეჯამებაში მოცემულია დავის პერიოდი, რომლის განმავლობაშიც მომხმარებლებს შეუძლიათ გაასაჩივრონ ნებისმიერი შესაძლო არასწორი ტრანზაქცია. ტრანზაქციები მთავარ ჯაჭვზე არ არის დოკუმენტირებული დავის პერიოდის დასრულებამდე.

ოპტიმისტურ რულონებს გარკვეული გამოყენება აქვთ, მაგრამ საბოლოო მტკიცებულების არარსებობა ნიშნავს, რომ ისინი ისეთივე უსაფრთხო არ არის, როგორც ნულოვანი ცოდნის მქონე რულონები. ZK-rollup ასევე უფრო სწრაფია, ვიდრე ოპტიმისტური rollup. ოპტიმისტური შეკრების გამოყენებისას, თქვენ უნდა დაელოდოთ დავის პერიოდის გასვლას.

ნულოვანი ცოდნის როლაპი უპირატესობები

ნულოვანი ცოდნის პაკეტები საკმაოდ პოპულარული ხდება, რადგან მათ რამდენიმე სასარგებლო უპირატესობა აქვთ.

უფრო სწრაფი ვერიფიკაციის დრო

ZK-rollup-ის ერთ-ერთი დიდი უპირატესობა ის არის, რომ ის უფრო სწრაფია. ყველა ტრანზაქცია თავდაპირველად Layer 2 სრულდება, რაც მთავარ ჯაჭვზე უფრო სწრაფია. რადგან ეს ტრანზაქციები დადასტურებულია მტკიცებულებებით, ისინი მყისიერად დამოწმებულია (როგორც კი ისინი მთავარ ჯაჭვს მიაღწევენ). ეს უფრო სწრაფი დრო მომხმარებლებისთვის უფრო მოსახერხებელია და Layer 2 მასშტაბირებას ბევრად უფრო ხელმისაწვდომს ხდის. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე დიდი რაოდენობით ტრანზაქციებს ეხება, ZK-rollup ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფი ვარიანტია.

ნაკლებად დაუცველი თავდასხმების მიმართ

სხვა შეფუთვის სისტემებისგან განსხვავებით, ნულოვანი ცოდნა საკმაოდ უსაფრთხოა. ვინაიდან ტრანზაქციები დადასტურებულია ნულოვანი ცოდნის მტკიცებულებებით, ინფორმაცია დამოწმებულია რამდენიმე ეტაპზე. ეს ხელს უწყობს ტრანზაქციების ეკონომიკური შეტევებისადმი დაუცველობის თავიდან აცილებას.

დეცენტრალიზებული უსაფრთხოება

გადარიცხვის მდგომარეობის აღსადგენად საჭირო მონაცემები ინახება მთავარ ბლოკჩეინზე, ამიტომ მაქსიმალურ დეცენტრალიზაციას იღებთ. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მუშაობთ ბლოკჩეინთან, როგორიცაა Ethereum, შეგიძლიათ დარწმუნებული იყოთ, რომ თქვენი ტრანზაქცია საკმაოდ დეცენტრალიზებულია. ეს უზრუნველყოფს დამატებით უსაფრთხოებას თქვენი ტრანზაქციის დასრულებისას.

მეტი ხელმისაწვდომი დამუშავება

ბლოკჩეინის Layer 2 დამუშავების სიჩქარე და სიმარტივე მომხმარებლებისთვის მნიშვნელოვან დანაზოგს იწვევს. ეს განსაკუთრებით ეხება ეთერიუმსა და სხვა ბლოკჩეინებზე მუშაობისას, რომლებიც პიკის საათებში ზრდიან ტრანზაქციის საკომისიოს. ნულოვანი ცოდნის გაზიარება საშუალებას გაძლევთ, ერთი საფასურით მრავალი ტრანზაქცია განახორციელოთ. ამიტომ, დიდი რაოდენობით მონაცემების დამუშავებისას, შეგიძლიათ დაზოგოთ დიდი თანხა.

ნულოვანი ცოდნის როლაპი ნაკლოვანებები

ZK-rollups ყველა სიტუაციაში კარგად არ იმუშავებს და გარკვეულ ვითარებაში rollups-ის გამოყენებასთან დაკავშირებული რამდენიმე პოტენციური პრობლემა არსებობს.

EVM მხარდაჭერის ნაკლებობა

ზოგიერთი ტიპის შეერთებებს არ აქვთ Ethereum ვირტუალური მანქანის (EVM) მხარდაჭერა. ეს არ არის აუცილებლად პრობლემა ბლოკჩეინების გარკვეული ტიპებისთვის, მაგრამ შეიძლება პრობლემები შეუქმნას სხვებს. ZK-rollups-ის გამოყენებაზე გადაწყვეტილების მიღებამდე, დრო უნდა დაუთმოთ თქვენი ბლოკჩეინის დეტალურად შესწავლას.

მაღალი გამოთვლითი მოთხოვნები

ზოგიერთი ადამიანი (დაუმტკიცებელ) ოპტიმისტურ განაწილებას იყენებს, რადგან მათ მექანიზმს უფრო დაბალი გამოთვლითი მოთხოვნები აქვს. ZK-rollups უფრო უსაფრთხოა, მაგრამ ამდენი ნულოვანი ცოდნის მქონე მტკიცებულების შექმნა გამოთვლით ხარჯებთან არის დაკავშირებული. შესაძლოა, ყველა ძალისხმევა არ ღირდეს ისეთი აპლიკაციისთვის, რომელსაც ჯაჭვში დიდი აქტივობა არ აქვს.

ოპერატორის გავლენისადმი დაუცველობა

ნულოვანი ცოდნის მქონე ინტეგრაციის შექმნის პროცესი ოპერატორს საშუალებას აძლევს, გარკვეული გავლენა მოახდინოს ჭკვიან კონტრაქტზე. მათ შეუძლიათ შეცვალონ ტრანზაქციების თანმიმდევრობა, რამაც შეიძლება ზოგიერთი მომხმარებლისთვის პოტენციური პრობლემები გამოიწვიოს. სწორედ ამიტომ არის ძალიან მნიშვნელოვანი, რომ ნებისმიერი ტიპის ნულოვანი ცოდნის მქონე rollup-თან მუშაობისას გამოიყენოთ მხოლოდ სანდო პროვაიდერები.

ნულოვანი ცოდნის როლაპი Ethereum-ზე

მიუხედავად იმისა, რომ როლაპებს გამოყენება მრავალი ბლოკჩეინისთვის აქვთ, ნულოვანი ცოდნის როლაპების უმეტესობა Ethereum-თან მუშაობისას გამოიყენება. ZK-rollups-ს ეთერიუმისთვის გარკვეული სპეციფიკური გამოყენება აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ ეთერიუმი პოპულარულია თავისი მოქნილობით, მისი ქსელი შეიძლება გახდეს გადატვირთული, ნელი და ძვირი. ZK-rollups აადვილებს პროექტების გაფართოებას. ისინი უფრო მეტ მასშტაბირებას იძლევიან და ამავდროულად მომხმარებლებს Ethereum ქსელის უპირატესობებით სარგებლობის საშუალებას აძლევენ.

არსებობს სხვადასხვა პროექტი, რომლებიც ფოკუსირებულია ZK-rollups-ის ეთერიუმში გამოყენებაზე. ერთ-ერთი უდიდესია Polygon Hermez (Polygon-ის zkEVM). ამ ღია კოდის პროექტმა 1 მილიარდი დოლარი ინვესტიცია ჩადო Rollup Provider ტექნოლოგიაში. სხვა პოპულარული იმპლემენტაციებია dYdX, Loopring და zkSync. ეს პროექტები შეიძლება ინტეგრირებული იყოს თქვენს დეცენტრალიზებულ აპლიკაციებში (DApps), რათა Ethereum-ზე დაფუძნებულ პროექტებს მეტი ფუნქციონალურობა და სიჩქარე დაემატოს.

საბოლოო ჯამში, ნულოვანი ცოდნის მქონე რულონებს ბევრი საინტერესო გამოყენება აქვთ Ethereum-ისთვის და მის ფარგლებს გარეთ. მათი უნარი, განახორციელონ ტრანზაქციები უფრო სწრაფად, ხელს უწყობს ბლოკჩეინებთან დაკავშირებული მასშტაბირების ზოგიერთი პრობლემის მოგვარებას. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ჯერ კიდევ არ არიან დიდად ცნობილები, მომავალში სავარაუდოდ მათ მეტს ნახავთ.